Kinderen en waardig werk

De Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) schat dat 218 miljoen kinderen tussen 5 en 17 jaar kinderarbeid verrichten. Het is dan ook onontbeerlijk om in de campagne Waardig Werk van de coalitie '2015 De Tijd Loopt', aandacht te besteden aan deze grote groep werkende kinderen.

Op 4 december 2008 organiseerde het Platform Kinderrechten in Ontwikkelingssamenwerking een rondetafel over het thema kinderarbeid en het verband tussen de rechten van kinderen en hun positie op de arbeidsmarkt.

Het Platform had voor de rondetafel een panel van kinderrechtenexperts en jongeren uitgenodigd. Zij gingen in gesprek over de vraag:

Hebben kinderen het recht om te werken?

Geen algemeen verbod op kinderarbeid

Tot op heden bestaat er geen algemeen wereldwijd verbod op kinderarbeid. De Internationale Arbeidsorganisatie (ILO) bepaalt wel een aantal minimumleeftijden voor kinderarbeid. Daarnaast heeft ze ook een aantal ‘ergste vormen’ van kinderarbeid verboden (bijv. zeer schadelijk en/of gevaarlijk werk).
Ook het Internationaal Verdrag voor de Rechten van het Kind (art. 32) stelt als dusdanig geen algemeen verbod op kinderarbeid.

Kinderarbeid versus kinderrechten

Er zijn echter grondige redenen om kinderarbeid wel volledig te verbieden. Kinderarbeid is immers in strijd met verschillende rechten uit het IVRK:

• Werkende kinderen zitten niet op school (recht op onderwijs)
• Werkende kinderen hebben minder tijd om te spelen (recht op vrije tijd)
• Het lichaam van een kind is nog niet voldoende ontwikkeld om fysieke arbeid te verrichten (recht op gezondheid)
• Werkende kinderen worden vaker blootgesteld aan onveilige en/of kindonvriendelijke situaties (recht op fysieke en morele bescherming)
• Enz.

Zowel de ILO-conventies als het IVRK verbieden echter kinderarbeid niet volledig.

Panellid Tounkara Tambaké, zelf ooit kinderarbeider, meent dat kinderarbeid niet verboden mag worden:

"Voor mij is werken een recht. In Guinée biedt een diploma geen garantie op een job. Werken is de beste manier om een vak te leren. Je moet er alleen voor zorgen dat kinderen niet uitgebuit worden."

Je moet een onderscheid maken tussen werken om een bestaan uit te bouwen en uitgebuit worden. Dat laatste is een misdrijf en mag niet worden toegelaten.

"Werken is per definitie niet schadelijk voor kinderen. Arbeid die schadelijk is voor kinderen noem ik uitbuiting. Werk is juist iets positief, het geeft kinderen mogelijkheden om zich te ontplooien en zich te wapenen voor een vaak moeilijk bestaan in het Zuiden’.

Mensen die zeggen dat werken kinderen verhindert om naar school te gaan, hebben het bij het verkeerde eind. Juist door te werken en geld te verdienen was ik zelf in staat mijn school te betalen."

Kinderarbeid, een recht?

Vanuit dit perspectief kan je kinderen niet zomaar in alle omstandigheden verbieden om te werken. Een algemeen verbod op kinderarbeid kan immers evenzeer de realisatie van verschillende rechten uit het IVRK in gedrang brengen:

• Het inkomen, aangebracht door kinderen, kan noodzakelijk zijn om te overleven en in hun levensonderhoud te voorzien (recht op overleven en recht op gezondheid)
• Kinderarbeid kan ervoor zorgen dat kinderen zich financieel kunnen veroorloven om naar school te gaan (recht op onderwijs)
• Kinderarbeid verbieden kan er verder voor zorgen dat het verrichten van arbeid in de illegaliteit verdwijnt en men er helemaal geen vat meer op heeft (recht op bescherming)
• Kinderen kunnen ook zelf vragen om te mogen werken (recht op participatie)

Volgens professor Kristoffel Lieten stelt Tambaké de zaken te simpel voor. Professor Lieten is van mening dat kinderarbeid misschien soms wel een noodzaak kan zijn (een overlevingsrecht). Het is echter zeker geen recht zoals de andere kinderrechten.

"In Westerse landen vinden we het de normaalste zaak van de wereld dat kinderen niet gaan werken. Kinderen moeten naar school gaan en ze mogen slechts in zeer beperkte mate en streng gereglementeerd gaan werken om een extra zakcentje te verdienen. Waarom zou het dan normaal zijn dat kinderen in Afrika, Azië of Zuid-Amerika wel moeten werken om rond te komen? Bovendien gaat ook in landen in het Zuiden slechts een bepaalde groep kinderen werken."

Het zijn doorgaans enkel de kinderen uit de armere gezinnen die moeten gaan werken. Kinderarbeid is ook in deze samenlevingen geen algemene culturele norm. Het is vaak wel een economische noodzaak.

"Er zijn een aantal internationale conventies die het werk van kinderen reglementeren. Het gaat dan over minimumleeftijden en identificatie van ‘de ergste vormen’ van kinderarbeid die ten allen tijde verboden moeten worden. De stelling van Tambaké dat kinderarbeid per definitie niet schadelijk kan zijn, omdat je het anders geen arbeid maar uitbuiting moet noemen, leidt tot verwarring. Het is belangrijk dat we de internationale bepalingen inzake kinderarbeid blijven respecteren. Anders zetten we de deur naar uitbuiting juist verder open."

Geen eenduidige oplossing

Vanuit kinderrechtenperspectief blijkt het verbieden van kinderarbeid geen zwart-wit verhaal. Enerzijds leidt kinderarbeid op zich tot inbreuken op de rechten van kinderen. Een algemeen (strafbaar?) verbod kan anderzijds ook leiden tot inbreuken op de kinderrechten.

We moeten dan ook context per context, gemeenschap per gemeenschap bekijken op welke manier kinderarbeid benaderd moet worden. Het Platform Kinderrechten in Ontwikkelingssamenwerking stelt daarbij het volgende principe voorop: alle vormen van kinderarbeid moeten (op lange termijn?) bestreden worden. Een algemeen verbod is op korte termijn niet altijd in het belang van kind.

Als kinderen toch moeten werken, dan moet dit onder billijke arbeidsomstandigheden en voorwaarden gebeuren. Hun andere rechten moeten daarbij gevrijwaard worden.

Platform Kinderrechten in Ontwikkelingssamenwerking

Het Platform Kinderrechten in Ontwikkelingssamenwerking is een samenwerking tussen een aantal Belgische ngo’s, onderzoekscentra en onafhankelijke experts met als doel kinderrechten op de agenda te zetten van de Belgische Ontwikkelingssamenwerking.